İzmir ili Foça ilçesinde bulunan dış kalenin ne zaman ve kimin tarafından yaptırıldığı konusunda bilgi bulunmamakla birlikte 1698 yılında, Osmanlı döneminde inşa edildiği bilinmektedir. Deniz kenarında bulunan kale kesme ve moloz taştan yapılmıştır. Denizi kontrol amaçlı olarak yapılan bu kalenin içerisinde Osmanlı dönemine ait hamam kalıntıları bulunmuştur. Kale günümüzde çok harap durumda olup, duvar kalıntılarından bir kısmı ayakta kalabilmiştir.
Beşkapılar kalesi ise yapım tarihi kesinlik bilinememekte ve XI. Yüzyılda yapıldığı sanılmaktadır. Kesme taştan yapılan kale dikdörtgen planlı olup, köşelerindeki dikdörtgen kulelerle desteklenmiştir. Kale içerisinde Bizans döneminde yapılmış yapı kalıntıları bulunmaktadır. Bu antik yapının 1275 yılında surları onarılmıştır. 1455 yılında surlar yine onarılarak bugün dokuz tanesini ayırt edebileceğimiz kulelerle donatılmıştır. Bugün Açıkhava Tiyatrosu olarak kullanılan bölüm ise o dönem ‘kayıkhane’ idi.
Foça’da ilk arkeoloji Roma dönemine ait villaların mozaikleri IV,yy sonraları ile V.yy başlarına dayanıyor. Foça’da yapılan kazılar 3 bölüme ayrılıyor.3.arkeolojik kazı 189 yılında başlatıldı. 1989-1990 yıllarında seramik atelyeleri, 1991′de Antik Tiyatro, 1992′de Arkaik Sur (Heredot Duvarı), 1993′te Kybele Açıkhava Tapınağı ve Roma Dönemi mozaikleri 1996′da yine mozaikler bulundu. Ayrıca Foça’nın Arkaik dönemine ait tam plan veren en eski tek yapısı Megaron ortaya çıkarıldı. Kazılarda çıkan bazı malzemelerin (seramin, çanak, çömlek, çatı kiremiti, amphoralar) restorasyonu yapıldı.
Tiyatro Anadolunun en eski tiyatrosudur. 1991 yılında yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır. Kazılarda Anelamna duvarı ve dört basamağı ortaya çıkarıldı. Tiyatro İ.Ö 340-330 yıllarına aittir.
Foça- İzmir karayolunun 7. kilometresinde Eski İzmir yolunun ve Geç Osmanlı dönemine ait bir köprünün yanında yer alır.Bir başka ismi taş evdir. Pers etkisinde yapılmış bir anıt mezardır. İ.Ö.IV yy’a tarihlenen mezar taş bir loğun içinden açılan koridorla geçilen oda biçiminde bir oyuk ve iki odacık bulunuyor. Ionia’da Persler’e ait tek eser olma özelliği taşır. Mezar anıtının Bizans döneminde de konut olarak işlev gördüğünü kazılar sırasında ele geçen buluntulardan anlaşılıyor. Mezar anıtı daha sonra da yüzyıllar boyunca kullanıldı. Anıt Geç Roma döneminde büyük tahrip gördü.
Foça, tarihi ve arkeolojik olarak izmir’in önemli ilçelerinden biridir. Siren Kayalıkları, Şeytan Hamamı, Taş Ev (Anıt Mezar), Beş Kapılar (Ceneviz) Kalesi, Osmanlı dönemine ait Dış Kale, Fatih Camii, Kayalar Camii, Hafız Süleyman Camii ve Osmanlı Mezarlığı ile Ege mimarisinin özelliklerini taşıyan sivil mimari yapıları, Foça’nın çevre değerlerini zenginleştiren unsurlardır. İ.Ö.V.yy’da kaya içine aile mezarlarının uzun bir koridoru ve iki mezar odası var. Çandede Tepesi’nin eteğinde yer alan ve kaya mezar tipinde olan yapı şeytan hamamı (Loutros) olarak bilinmektedir. İlçe merkezine 2 km uzakta bulunmaktadır.
Foça önemli tarihi kalıntılara sahiptir. Arkeologlara göre antik kentin büyük bir bölümü bugünkü kent yerleşiminin altında olduğu düşünülüyor. Kenti ve diğer tarihi eserleri kaldırmak mümkün olmadığı için arkeolojik kazılar yapılamıyor. Buna rağmen ilçede bir çok eser ortaya çıkarılmıştır.
Mağara Mordoğan Ayıbalığı yöresinde bulunuyor. Akdeniz fokları burayı üreme ve yaşam alanı olarak seçmişlerdir. Mağara uzun bir su altı girişinden sonra geniş bir iç alanına sahip. Fokların burayı seçme nedeni kendilerini burada güvende hissediyor olmalarıdır. Ayıbalıkları monitörlerle izleniyor. Hava soluyan ve oldukça sığ sularda avlanan bir canlı. Su altında 5-10dk kalabiliyorlar. En çok 100 metreye kadar dalabilmektedir. Mezgit, Yılan Balığı, sardalya, Ahtapot, ıstakoz vb balık türleriyle beslenmektedir. Fokların 30 yıl civarında ömürlei var. 4-5 yaşlarında ergin hale gelirler. Bir veya iki yavru dünyaya getirirler. Yavru 2 hafta sonra yüzmeye başlar ve 17 haftadan sonra kendi kendine beslenir.Akdeniz fokları dünyada 450 Türkiyede ise 50 civarında fok yaşamaktadır.
Nesli tükenmekte olan balık türlerinden biridir. Akdeniz fokunu koruma projeleri yıllardır yürütülüyor. Sessiz ve tenha kayalık sahilleri yaşama alanı olarak seçen Akdeniz fokları, bu alanların bozulmasından doğrudan etkilenmektedir. Makul büyüklükte ve uygun kıyı alanlarının olması durumunda varlığını sürdürebilir ve güvenle yavrulayabilirler. Bazende yavrularını ölü doğururlar. vücutlarını 5 cm’yi geçmeyen kısa ve sert kıllar kaplar. En belirgin özellikleri iri kafaları, uzun bıyıkları ve kömür gibi siyah gözleridir.Dişi ile erkekler arasında belirgin bir boy ve kilo farkı yoktur ancak renk ayrımları mevcut. Erkek foklar Siyaha yakın koyu kahverenginde, karın bölgesinde belirgin bir beyaz leke varken dişi Açık kahverengi veya gri tonlarda olup karın altları da boyundan kuyruğa kadar sırta göre daha açık hatta beyaza yakın renktedir. Ayrıca üstte bel bölgesinde çiftleşme sırasında erkeklerin neden olduğu tırnak izleri bulunur. Yavru doğduğunda boyu yaklaşık 80-90 cm, ağırlığı 20 kilogramdır civarıdır. Karın bölgesinde her yavru fokta görülen bariz bir beyaz leke haricinde tüm vücudu havlu gibi 1-1.5 cm uzunluğunda parlak siyah kıllarla kaplıdır. Yavru, anne ve babanın da sahip olduğu bıyıklarla doğar. Yaklaşık iki aylıkken kürkünü değiştirmeye başlar ve bir-iki ay içinde uzun siyah kılların yerini kısa ve parlak gri olanlar alır.
Bugünkü batı uygarlığının temelleri, İ.Ö. 6. yüzyıl’da İonya’da atıldı. Dönemin İonya’sı felsefe, mimarlık ve heykeltraşçılıkta öncü oldu. Tarihte Phokaia olarak İ.Ö.XI.yy’da Aiollar tarafından kuruldu. Adını; kenti çevreleyen adalarında yaşayan foklardan aldı Phokaia. İon yerleşimi İ.Ö. 9.yy’da başladı. Usta denizciler ve ticaretle uğraşan Phokaialılar Mısır ve İonia kentleri arasında ticaret köprüsü kurmuşlardır. Foçalılar’ın tarihte kurduğu kolonilerin en önemlileri : Kardeniz’de Amysos (Samsun); Çanakkale Boğazı’ndaki Lampsakos (Lapseki); Midilli Adası’nda Methymna (Molyvoz); Güney İtalya’da Elea (Velia); Korsika’da Alalia; Güney Fransa’da Massalia (Marsilya), Nice ve Antibes ; İspanya’da Ampuria’dır. Phokaialılar’ın denizcilikteki ustalığı, ticaret alanında da başarılı olmalarına olanak sağladı. Phokaia, İonya’da, doğal altın-gümüş karışımı elektron sikkeyi ilk bastıran kentlerden biriydi. Akdeniz’de bir çok koloni kurmuşlar.
Foça’da bir öykü var halk arasında dile gelmiş..Bir karataş varmış Foça’da bu taşı herkes biliyormuş ama nerede olduğunu kimse bilmiyormuş. Bu taşa basan foça’dan bir türlü kopamıyor gitse de dönüp dolaşıp ilçeye geri geliyormuş. Bir kere Foça’ya gelipte seven o güzel yerde kalmak isteyen bir çok kişi kara taşa basmak için Foça sokaklarında dolaşıyor.
Foça’nın eski simgesi horozmuş şuanda nesli tükenmekte olan Akdeniz fokları ile simgelenmek istiyor. Foçanın eski sakinleri Phokaialılar tahtadan horOz heykellerini meclislerine koyarlarmış Foça’da bugünde bir yerlerde bir altın horoz olduğuna inanılıyor. Bir sürü insan altın horozu arıyor. Foça’da altın horoz var gerçekten.Foça’nın ta kendisi ..
