Aksaray Ä°li, Ihlara Kasabası’nda ve Hasan Dağı’nın kuzeydoÄŸusundadır. Eski adı “Peristremma” olan 14 km. uzunluÄŸundaki Ihlara Vadisi’ni baÅŸtan baÅŸa kat edip, 100-200 m. derinlikte bir kanyon oluÅŸturmuÅŸ olan Melendiz Çayı önce kuzeybatıya Selimiye Kasabası’na, daha sonra ise Yaprakhisar ve Belisırma köylerinin, Ziga kaplıcasının bulunduÄŸu geniÅŸ vadiye ve Tuz Gölü’ne yönelmektedir.
Ihlara Vadisi bir yerleşim yeri olmaktan çok bir dini merkez olarak ön plana çıkmıştır.
Dönemin din anlayışını tasvirleriyle ve mimarisiyle canlandıran, freskli veya fresksiz tek ve çift nefli kapalı veya açık Yunan haç planlı ve de ÅŸapel biçimli kayaya oyulmuÅŸ çok sayıda kilise, vadinin dik yamaçlarında saÄŸlı sollu yer alarak ortadan akan Melendiz Çayı’nın sularıyla bütünleÅŸmektedir.
Vadi, doğal yapısı itibarıyla IX. yy. dan itibaren keşişler ve rahipler tarafından çok uygun bir inziva ve ibadet yeri olarak, savaş döneminde ise gizlenme, korunma yeri olarak kullanılmıştır.
Bugün görülebilir durumda 14 kilise mevcuttur. Bunlardan 10 kadarı canlılığını ve renk uyumunu korumaktadır ve halen gezilebilmektedir.
Vadide yer alan kiliselerde “Hz. Ä°sa’nın DoÄŸumu”, “Müjde”, “Ziyaret”, “Mısır’a Kaçış”, “Son Yemek” gibi konuların iÅŸlendiÄŸi freskler bulunmaktadır.
Musular
Höyük Aksaray’ın yerleÅŸim tarihinin Aşıklı Höyük’ten sonraki en eski örneklerinden birini oluÅŸturan Musular Höyük, GülaÄŸaç ilçesi Kızılkaya köyünde, Melendiz Irmağı’nın batısında yer almaktadır.
Musular’a ilk kez günümüzden 8000 yıl önce yerleÅŸildiÄŸi saptanmıştır. Åžimdiye kadar iki ana dönem tespit edilmiÅŸtir. Bunlardan ilki prehistorik terminolojide “çanak çömleksiz neolitik” olarak adlandırılan akeramik dönemdir.
Sonraki yerleÅŸme evresi “çanak çömlekli” evreye aittir. Bu dönemde yerleÅŸenler önceki yapı kalıntılarını düzlemiÅŸ, bunun üzerine kalınca sarımsı renkte bir toprak tabakası sermiÅŸ ve bu düzlem üzerine kendi yapılarını inÅŸa etmiÅŸlerdir.
Yer Altı Şehirleri : İldeki yer altı şehirleri genellikle Güzelyurt ve Gülağaç ilçelerinde yoğunluk kazanmakla birlikte, gerek merkez ilçe ve gerekse Ortaköy’de de yer altı şehrine rastlamak mümkündür. Güzelyurt ilçe merkezi ve Manastır Vadisi’nde 3 adet açık yer altı şehri vardır. Gülağaç ilçesinde Saratlı Yer Altı Şehri ziyarete açılarak, aydınlatılmıştır.